Αναπηρία και Κοινωνικός Αποκλεισμός
Ημερομηνία: 28-2- 2002 - Βρυξέλλες
Παρουσίαση των θέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σε θέματα αναπηρίας και κοινωνικού αποκλεισμού
Του καθηγητή Ι.Δ. Κουκιάδη.
Ομιλία του Ευρωβουλευτή του ΠΑΣΟΚ καθηγητή Ιωάννη Δ Κουκιάδη με αφορμή τη διοργάνωση συνεδρίου 1 και 2 Μαρτίου 2002 στην Αθήνα με θέμα: «Αναπηρία και Κοινωνικός Αποκλεισμός» υπό την αιγίδα του Ευρωπαϊκού Forum ατόμων με αναπηρίες.
Η Επιτροπή θεωρεί την Ανακοίνωσή της στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (ΕΚ) με τίτλο "Σχέδιο Κοινής Έκθεσης για την κοινωνική ενσωμάτωση" ως ένα πολιτικό έγγραφο για τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό με περιεχόμενο καινοτόμο, γιατί παρουσιάζει τεκμηρίωση και ανάλυση της κατάστασης σε όλα τα κράτη μέλη, εντοπίζει τις κύριες προκλήσεις για το μέλλον και φιλοδοξεί να ενισχύσει το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο. Υπενθυμίζεται ότι στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων στη Λισσαβόνα το Μάρτιο του 2000, στη Νίκαια το Δεκέμβριο του 2000 και στη Στοκχόλμη τον Ιούνιο του 2001, τα κράτη ανέλαβαν δέσμευση για το διάστημα 2001-2010 να προωθήσουν μια βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και την ποιοτική διάσταση της απασχόλησης.
Η πολιτική καταπολέμησης της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού εντάχθηκε στον ευρύτερο στόχο, με βάση τον οποίο αναγνωρίστηκε, και αυτό είναι το δεύτερο νέο στοιχείο, ο διπλός ρόλος της κοινωνικής πολιτικής ως παράγοντας παραγωγικότητας και μείωσης ανισοτήτων, όπως αναλυτικότερα προσδιορίζεται από την Ευρωπαϊκή Κοινωνική ατζέντα. Συνεπώς, το πρόβλημα των ατόμων με ειδικές ανάγκες εντάσσεται πλέον στο γενικότερο πρόβλημα του κοινωνικού αποκλεισμού και αυτό με τη σειρά του καλείται να αντιμετωπιστεί στη γενικότερη πολιτική της βιώσιμης ανάπτυξης. Παίρνει, λοιπόν, πολύ ευρύτερες διαστάσεις και γι' αυτό δίνει τη δυνατότητα για πιο ολοκληρωμένες λύσεις, αλλά παράλληλα καθιστά το πρόβλημα σύνθετο και απαιτεί πιο ολοκληρωμένες προσπάθειες, κάτι με το οποίο δεν είμαστε εξοικειωμένοι.
Η νέα αντίληψη που υποστηρίζει ένθερμα το ΕΚ είναι η αναγνώριση ενός αυτοτελούς κοινωνικού δικαιώματος για ισότιμη συμμετοχή κάθε αποκλεισμένου στην κοινωνική και οικονομική ζωή, για την κατάργηση των φραγμών του περιβάλλοντος, που αποτελούν μεγαλύτερο εμπόδιο στη συμμετοχή από τους λειτουργικούς περιορισμούς που συνδέονται με την ιδιαιτερότητα των ευάλωτων ομάδων.
Το σκοπό αυτό εξυπηρετεί και η ανακήρυξη του έτους 2003 ως έτους για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, που κύριο στόχο έχει δράσεις για ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης και για την αποτελεσματική θέση σε εφαρμογή των διάφορων δεσμεύσεων. Το ΕΚ υποστηρίζει μάλιστα τη χρηματοδότηση ειδικού προγράμματος που θα προεκτείνει τη δράση του 2003.
2. Για την παρακολούθηση με ακριβή τρόπο της προώθησης αυτής της πολιτικής συμφωνήθηκε να καταρτίζονται από τα κράτη τα διετή Εθνικά Σχέδια Δράσης (ΕΣΔ) / ενσωμάτωση, που το καθένα στο πλαίσιο της νέας ανοικτής μεθόδου συντονισμού πρέπει να συμβάλλει στην επίτευξη τεσσάρων στόχων, που είναι:
- η διευκόλυνση της συμμετοχής στην απασχόληση και της πρόσβασης όλων των ατόμων σε πόρους, δικαιώματα, αγαθά και υπηρεσίες για αξιοπρεπή διαβίωση,
- πρόληψη κίνδυνων αποκλεισμού,
- παροχή βοήθειας στους πιο ευάλωτους,
- κινητοποίηση όλων των αρμοδίων φορέων.
Παράλληλα, πάντα στο πλαίσιο της μεθόδου αυτής, επιδιώκεται η ενθάρρυνση της συνεργασίας των κρατών μελών, η ανάπτυξη συγκρίσιμων ποιοτικών δεικτών, η δημοσιοποίηση βέλτιστων πρακτικών και η παρακολούθηση του αντίκτυπου στην κοινωνική ενσωμάτωση από πολιτικές όπως αυτές για την κοινωνική προστασία, την απασχόληση, την υγεία, τη στέγαση και την εκπαίδευση. Μέρος αυτής της πολιτικής είναι και η κινητοποίηση όλων των παραγόντων για την επίτευξη αυτών των στόχων.
Ακόμη, από τον παραπάνω τρόπο προσέγγισης δίνεται και απάντηση στο ερώτημα για το αν η μάχη κατά του αποκλεισμού θα περιοριστεί στα στεγανά του κάθε κράτους μέλους ή θα γίνει σε συνεργασία μεταξύ τους και σε ποιο βαθμό θα προωθηθεί η κοινότητα αντιλήψεων. Συγκεκριμένα, επιδιώκεται η ενθάρρυνση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών, γι' αυτό και τον Σεπτέμβριο του 2001 συνήφθη η συμφωνία μεταξύ του ΕΚ και του Συμβουλίου που προβλέπει την ετήσια οργάνωση στρογγυλής τράπεζας με θέμα τον κοινωνικό αποκλεισμό. Για την προετοιμασία προβλέπονται διαβουλεύσεις με όλους τους ενδιαφερομένους, μεταξύ άλλων, τους κοινωνικούς εταίρους, εκπροσώπους μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ), ΕΚ, Συμβουλίου, Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής και Επιτροπής Περιφερειών.
Προκλήσεις
Παράλληλα, το ΕΚ συμφωνεί με τη σημασία που δίδεται από την Επιτροπή σε οκτώ κοινές προκλήσεις που αντιμετωπίζονται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από τα κράτη μέλη. Με άλλα λόγια, δίνεται έμφαση στην τήρηση των προκλήσεων από τα ρυθμιστικά προγράμματα. Πρόκειται για τις εξής:
- ανάπτυξη μιας αγοράς εργασίας χωρίς περιορισμούς και προώθηση της απασχόλησης ως δικαιώματος και ευκαιρίας για όλους
- εξασφάλιση ενός επαρκούς εισοδήματος και πόρων για μια αξιοπρεπή διαβίωση
- αντιμετώπιση του εκπαιδευτικού μειονεκτήματος
- διατήρηση της οικογενειακής αλληλεγγύης και προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών
- εξασφάλιση καλών συνθηκών διαμονής για όλους
- εξασφάλιση ίσης πρόσβασης σε υπηρεσίες υψηλής ποιότητας (στην υγεία, τις μεταφορές, τον κοινωνικό τομέα, την περίθαλψη, τον πολιτισμό, την αναψυχή και στο νομικό τομέα)
- βελτίωση της παροχής υπηρεσιών
- αναζωογόνηση περιοχών πολλαπλής υποβάθμισης.
Προσεγγίσεις
Ωστόσο, η ύπαρξη πολύ διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής πολιτικής σε συνδυασμό με πολύ διαφορετικά επίπεδα φτώχειας, δε καθιστά δυνατή την υιοθέτηση όμοιων προσεγγίσεων στο πλαίσιο των ΕΣΔ. Πράγματι, τα κράτη με τη μεγαλύτερη καθυστέρηση στην πολιτική κατά του αποκλεισμού αξιοποιούν την ευκαιρία για επανεξέταση της πολιτικής τους. Τα πλέον ανεπτυγμένα την επικεντρώνουν στην επισήμανση νέων και συγκεκριμένων μέτρων σε συνδυασμό με την ύπαρξη πολύ πιο περιορισμένου αριθμού παραγόντων κινδύνου, ενώ σημαντικό βαθμό παίζει και ο βαθμός κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ κεντρικής εξουσίας και περιφέρειας.
Στις νέες αυτές προσεγγίσεις για την καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού εντάσσεται και η απόφαση του Συμβουλίου του Λάακεν για τη σύγκληση συνόδου κορυφής για κοινωνικά θέματα πριν από κάθε εαρινό Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Για το φετινό εαρινό Συμβούλιο ετοιμάστηκε η έκθεση από το ΕΚ με εισηγητή τον Bullman, μέλος της Ευρωπαϊκής Σοσιαλιστικής Ομάδας, με θέμα τη διαδικασία της Λισσαβόνας και την πορεία που πρέπει να ακολουθηθεί. Η έκθεση αυτή περιέχει ειδικό κεφάλαιο "Προς μία ευρωπαϊκή κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς, ενθάρρυνση της συμμετοχής και της ανάληψης πρωτοβουλιών", το οποίο εντάσσεται σε μια γενικότερη θεώρηση για την ανάγκη ενίσχυσης της πολιτικής της Λισσαβόνας μέσω συγκεκριμένων δράσεων και μέτρων για τη μεγιστοποίηση των ανθρώπινων πόρων σε μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς ως κύριο μέσο για την ενίσχυση της παραγωγικότητας. Ζητεί από τη Σύνοδο κορυφής της Βαρκελώνης να καταλήξει σε ορατά αποτελέσματα, ώστε να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των Ευρωπαίων πολιτών. Η έκθεση αυτή συνάντησε αρκετές αντιδράσεις από μια μερίδα της συντηρητικής παράταξης, μα τελικώς ψηφίστηκε έστω και αν κρίθηκε αναγκαίο να γίνουν ορισμένες υποχωρήσεις.
Θα διερωτηθεί κανείς γιατί αυτή η ένταση. Απλούστατα, γιατί με τη διαφαινόμενη τάση επανάκτησης πολιτικής ισχύος των φιλελεύθερων τάσεων διαφαίνεται η βούληση για ανατροπή έστω συγκεκαλυμμένη του κεκτημένου που δημιούργησε η απόφαση της Λισσαβόνας. Γι'αυτό, και η έκθεση ζητεί σε σχέση με το στόχο της αύξησης του ενεργού πληθυσμού να καθοριστούν συγκεκριμένοι μετρήσιμοι εθνικοί στόχοι και από την Επιτροπή να εντείνει τις πιέσεις στις κυβερνήσεις των κρατών μελών. Θεωρεί ότι το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο λόγω του αφομοιωτικού του ρόλου συνιστά απαραίτητη βάση για να γίνει η Ευρώπη αποδεκτή από τους πολίτες και γι' αυτό, δε θα πρέπει να υπονομευτεί ως συνέπεια μιας στρατηγικής απασχόλησης που θα κυριαρχείται από άλλες αξιολογήσεις.
Σε μια εποχή πίεσης για μείωση των δημοσίων παρεμβάσεων, ζητεί να προωθηθούν ο επενδύσεις στους τομείς της υγείας, της ασφάλειας, της ισότητας δεξιοτήτων και ευκαιριών, να αντιμετωπιστεί η ελάχιστη πρόοδος που έχει επιτευχθεί μέχρι σήμερα στο να μετατραπεί η δια βίου μάθηση σε καθημερινή πραγματικότητα, επιμένει στο να προσαρμοστούν τα εκπαιδευτικά συστήματα και στις ιδιαιτερότητες των ευάλωτων ομάδων, καλεί την εαρινή διάσκεψη κορυφής να θέσει συγκεκριμένο στόχο και να συμφωνήσει σε έναν ευρωπαϊκό ορισμό της φτώχειας, καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να εξεύρουν τρόπους που θα διασφαλίζουν τη συμμετοχή των κοινωνικά αποκλεισμένων και των φτωχών στη διαμόρφωση, την υλοποίηση, την παρακολούθηση και αξιολόγηση των ΕΣΔ κατά της φτώχειας. Ζητεί ακόμη από την Επιτροπή να προβεί σύντομα σε μια συστηματική και συγκριτική αξιολόγηση των ελευθερώσεων των δημοσίων υπηρεσιών σε σχέση με τις συνέπειες τους για την απασχόληση και τη συνοχή.
Ακόμη, τον Απρίλιο έρχεται στην Ολομέλεια η έκθεση της κυρίας Figueiredo, που ήδη συζητήθηκε στην επιτροπή των κοινωνικών υποθέσεων και περιέχει τις αξιολογήσεις για την παραπάνω ανακοίνωση της Επιτροπής για την κοινωνική ενσωμάτωση. Αν σε αυτά προσθέσω και την έκθεση της Hermange, και πάλι της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων, σχετικά με την ανακοίνωση της Επιτροπής για "Μια Ευρώπη χωρίς φραγμούς για τα άτομα με ειδικές ανάγκες", μπορούμε να έχουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα για τις θέσεις του ΕΚ απέναντι στο θέμα που μας απασχολεί.
Κοινωνικός Αποκλεισμός
Μετά την ευρεία ερμηνεία που επικράτησε για την έννοια του αποκλεισμού και της φτώχειας, οι ευάλωτες ομάδες για αποκλεισμό προσδιορίζονται επίσης με ευρύ τρόπο και έτσι, εντάσσονται σε αυτές οι άνεργοι, μετανάστες, πρόσφυγες, άτομα με ειδικές ανάγκες, θύματα αλκοολισμού και ναρκωτικών, άτομα που ζουν σε υποβαθμισμένες βιομηχανικές περιοχές, και σε ορισμένες αγροτικές ζώνες, γυναίκες κάποιας ηλικίας, μονογονικές οικογένειες. Άρα πρόκειται για ετερόκλητες κατηγορίες με διαφορετικές ανάγκες που η αντιμετώπισή τους δεν είναι κατ' ανάγκη ενιαία.
Αυτό επιβάλλεται και από το γεγονός ότι όλοι συμφωνούμε ότι οι παράγοντες που αυξάνουν τον αποκλεισμό και τη φτώχεια είναι επίσης ποικιλόμορφοι, όπως χαμηλό εισόδημα, απασχόληση χαμηλής ποιότητας, έλλειψη επαγγελματικής εμπειρίας, ελλιπής υγεία, έλλειψη στέγης, πρόωρη εγκατάλειψη σχολείου, ρατσισμός, μειονεξίες, γήρας, διάλυση οικογένειας και λοιπά. Επίσης, στους παραδοσιακούς αυτούς παράγοντες επισημαίνονται οι νέοι κίνδυνοι διακρίσεων και κοινωνικού αποκλεισμού που απορρέουν από τις διαρθρωτικές αλλαγές απελευθέρωσης, συρρίκνωσης του τομέα δημοσίων υπηρεσιών, ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, αλλαγές στη διάρθρωση των νοικοκυριών και στο ρόλο αντρών και γυναικών και αυξανόμενη εθνοτική πολυμορφία.
Ένα θέμα, όμως, που δεν έχει ξεκαθαρίσει είναι τι από αυτά είναι το αίτιο και τι το αποτέλεσμα και σε ποιο βαθμό υπάρχει συνδυασμός κινδύνων. Πάντως επισημαίνεται ότι ενώ έχουμε διεύρυνση των λόγων αποκλεισμού, παρατηρείται μείωση των επιπέδων της σημερινής κοινωνικής προστασίας, ανεπαρκής διάλογος, ελάχιστη ενημέρωση εκ μέρους των κυβερνήσεων για τα μέτρα που προτείνονται. Για όλα αυτά το ΕΚ εξέφρασε την ανησυχία του.
Τονίζεται επίσης, η ανάγκη καθολικότητας των κύριων μηχανισμών κατανομής ευκαιριών και πόρων στο πλαίσιο των διαρθρωτικών αλλαγών, πράγμα που σημαίνει αντίστοιχη δέσμευση προσαρμογής των μέτρων για την αγορά εργασίας, το φορολογικό σύστημα, τα συστήματα παροχής κοινωνικής προστασίας, εκπαίδευσης, υγείας και άλλων υπηρεσιών. Για να είναι επιτυχής, όμως, μια τέτοια πολιτική θα πρέπει να συνδυαστεί με την ανάληψη πρωτοβουλιών στον τομέα της έρευνας. Εδώ υπενθυμίζω παλαιότερη απόφαση του ΕΚ που είχε συστήσει ειδικό κεφάλαιο για την έρευνα στον τομέα των ατόμων με ειδικές ανάγκες λόγω της ολιγωρίας των διαφόρων φορέων να χρηματοδοτήσουν αντίστοιχες έρευνες.
Απόψεις των ενδιαφερόμενωνΑπόψεις των ενδιαφερόμενων
Ειδικότερα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες στην έκθεση Hermange επισημαίνεται ότι κατά τη θέσπιση μέτρων για την εγκαθίδρυση της ενιαίας αγοράς πρέπει να λαμβάνονται οι απόψεις των ατόμων με ειδικές ανάγκες ως έκφραση της πολιτικής για τη διευκόλυνση των μέσων ελεύθερης μετακίνησης. Το ΕΚ παρέλαβε πολλές αναφορές ατόμων που διαμαρτύρονται για τη μη αναγνώριση τους ως ατόμων με ειδικές ανάγκες σε άλλα κράτη μέλη. Γι' αυτό και νομίζω πρέπει όχι μόνο να καταλήξουμε σε ένα ενιαίο ορισμό, αλλά να γίνει και ανάλυση των παροχών που χορηγούνται στα άτομα αυτά και ο να καθοριστεί ακριβής ταξινόμηση ανά κράτος μέλος προκειμένου να διευκολύνεται η δυνατότητα ελεύθερης κυκλοφορίας. Και γενικώς, αναφέρεται στην ανάγκη κάλυψης των κενών που παρουσιάζει η στρατηγική ενσωμάτωσης των δικαιωμάτων των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε κοινωνικές πολιτικές, κενά που αντιμετωπίζουν μεταξύ άλλων στον τομέα της εκπαίδευσης, των μεταφορών, της πρόσβασης στα κτίρια, της κοινωνίας της πληροφορία, της πολιτικής υπέρ των καταναλωτών.
Σχετικά με την εκπαίδευση, μετά την υπογραφή του Χάρτη του Λουξεμβούργου παραμένει το ζητούμενο σε ποιο μέτρο τα κράτη έλαβαν υπόψη τον Χάρτη αυτών, κατά πόσο το πρόγραμμα Socrates διευκόλυνε την οικοδόμηση μιας Ευρώπης χωρίς φραγμούς και κυρίως, αντιμετωπίστηκαν οι πρώτοι φραγμοί στην παιδική ηλικία με την παροχή μέσων στους γονείς για να αποκτήσουν πραγματική δυνατότητα επιλογής για την ανάληψη της ευθύνης, την ενδεχόμενη τοποθέτηση και προσανατολισμό του τέκνου με ειδικές ανάγκες.
Σε σχέση με την απασχόληση, το ΕΚ παρατηρεί ότι όσο αποφεύγονται να τίθενται εθνικοί στόχοι για την ενσωμάτωση των αποκλεισμένων και των ατόμων με ειδικές ανάγκες στην αγορά τόσο θα παραμένουν ευχολόγια τα μέτρα για τη διευθέτηση του χώρου εργασίας, για την πρόσβαση στον τόπο εργασίας, για την πρόσβαση στις υπηρεσίες επαγγελματικού προσανατολισμού και ανάπτυξης δεξιοτήτων εξειδικευμένων στην ιδιαιτερότητα του κάθε προσώπου και για τις υπηρεσίες υποστήριξης των ατόμων με ειδικές ανάγκες στα πρώτα βήματά τους ένταξης στην επιχείρηση.
Επίσης, θετική είναι η εμμονή του ΕΚ στο να αναγνωριστεί η αναπηρία και στους τέσσερις πυλώνες των κατευθυντήριων γραμμών. Ενώ δεν πρέπει να υποβαθμίζεται η συμβολή της Οδηγίας της 17ης Οκτωβρίου 2001 κατά των διακρίσεων στην απασχόληση που προβλέπει την υποχρέωση των εργοδοτών για "εύλογες διευθετήσεις", έστω και αν αυτά τα μέτρα συνεπάγονται για τον εργοδότη δυσανάλογη "επιβάρυνση". Το ερώτημα είναι αν παρακολουθείται από τους φορείς ο βαθμός υλοποίησης αυτής της οδηγίας και αν μπορούμε να δώσουμε έναν απολογισμό για τη μέχρι σήμερα συμπεριφορά των επιχειρηματιών.
Όσον αφορά τις μεταφορές, ενθαρρυντικό είναι το Ψήφισμα της 2 Οκτωβρίου 2000 για τα δικαιώματα των επιβατών αεροσκαφών με ειδική αναφορά στα άτομα με ειδικές ανάγκες και η Οδηγία που ψηφίστηκε την 3 Οκτωβρίου 2001 για τα αστικά και υπεραστικά λεωφορεία που θεσπίζει ειδικές διατάξεις για τη δυνατότητα πρόσβασης των ατόμων με ειδικές ανάγκες.
Η θέση του ΕΚ είναι ότι πρέπει να ξεκινήσει ένας προβληματισμός για όλες τις μορφές δημοσίων μεταφορών, περιλαμβανομένων και των ταξί, και χωρίς να περιορίζεται μόνο στα άτομα περιορισμένης κινητικότητας, αλλά και σε αυτές με διαταραχές των αισθήσεων και διανοητικές αναπηρίες. Το Λευκό Βιβλίο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ευρωπαϊκή πολιτική στις μεταφορές μπορεί να αποτελέσει ορόσημο για τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις.
Για την κοινωνία της πληροφορίας, υπενθυμίζεται ότι το αρχικό σχέδιο δράσης e-Europe κατακρίθηκε από το ΕΚ στο μέτρο που δεν έλαβε υπόψη τις συστάσεις του για την ενσωμάτωση των ατόμων με ειδικές ανάγκες σε κάθε φάση του σχεδίου.
Η Ευρώπη
Η απάντηση της Ευρώπης σε όσους έσπευσαν να προβλέψουν το τέλος της εργασίας είναι να καταστεί η εργασία πιο ελκυστική για όλους και να αρθούν οι φραγμοί που εμποδίζουν την προσφορά της από τις ευάλωτες ομάδες. Η παράδοση της Ευρώπης για το κοινωνικό κράτος πρέπει να διατηρηθεί, γιατί η δημοκρατία στην Ευρώπη ήταν πάντα συνυφασμένη με την ευρύτερη συμμετοχή των λαϊκών στρωμάτων και όχι με την προνομιακή μεταχείριση των ευνοημένων κοινωνικών ομάδων.